Fundacja głos dla życia

adv
adv
adv
adv

Demografia

Thomas Malthus

Thomasz Robert Mathus urodził się 13 lutego 1766 roku jako piąte z ośmiorga dzieci zamożnego małżeństwa – Daniela i Henrietty Malthus, w Dorking, na południe od Londynu. Po odbyciu nauki w domu (nauczany przez prywatnych nauczycieli), w r. 1784 wstąpił na Uniwersytet Cambridge i pomimo poważnej wady wymowy w czerwcu 1793 objął stanowisko wykładowcy. W 1797 roku został klerykiem anglikańskim. Po objęciu parafii w Surrey, zarządzał nią przez kilka następnych lat. To właśnie w okresie Cambridge i Surrey, Mathus napisał i opublikował anonimowo swój pierwszy esej o populacji (An Essay on the Principle of Population), stając się „prorokiem zguby ludzkości”. W swej pracy głosił tezę, że ludzka populacja na skutek nadmiernego wzrostu już wkrótce nie zdoła się wyżywić.

Teoria Maltusa narodziła się m.in. pod wypływem wysłuchania przez niego wykładu odwiedzającego Londyn amerykańskiego męża stanu, Benjamina Franklina. Franklin, współautor Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych był nie tylko publicystą i naukowcem (wynalazł piorunochron), ale ponadto cieszącym się popularnością filozofem, twórcą koncepcji tzw. self-made-man głoszącej, że człowiek sam sobie wszystko zawdzięcza. W poglądach religijnych Franklin wyznawał deizm, który uznając Boga-Stwórcę, odrzuca wiarę w Opatrzność Bożą, w cuda i objawienie oraz neguje Kościół jako pośrednika pomiędzy Bogiem a człowiekiem. Malthus, słuchając wykładu Franklina głoszącego, że ludność Ameryki podwaja się co 25 lat i wzrasta o ok. 3% rocznie doszedł do wniosku, że taki wzrost nie może być podtrzymany i populacja Ameryki z pewnością niedługo przerośnie produkcję żywności. Historia dowiodła, że całkowicie mylił się w swych przewidywaniach. Postęp w technologii, odpowiednie rozwiązania prawne, gospodarka wolnorynkowa i różne unowocześnienia spowodowały, że amerykańscy farmerzy produkowali coraz więcej żywności – wkrótce nastąpiła jej nadprodukcja.

 

Podstawowa nauka Malthusa, o występowaniu stałej tendencji do nadmiernego przyrostu ludności w stosunku do ograniczonych możliwości wzrostu produkcji środków spożycia niezbędnych do utrzymania (maltuzjanizm) – jest dobrze znana, lecz nie w pełni rozumiana. Przesłanie to nie stanowiło „prymitywnego manifestu planowanego rodzicielstwa”, jak wielu dziś zakłada. Miało ono wówczas raczej charakter apelu do sumienia zamożnej elity, aby oparła się ona współczuciu wobec ciemiężonej biedoty. Stanowiło polemikę z założeniem, że życie wszystkich ludzi ma jednakową wartość.

Jak wiadomo, Malthus swe wyżyny intelektualne osiągnął we wczesnych latach rewolucji przemysłowej w Anglii, kiedy produkcja przemysłowa wzrastała, zaś rolna niepokojąco malała. Coraz więcej rodzin zależnych było od płacy właściciela fabryki, zaś przepaść między bogatymi i biednymi narastała do niespotykanych rozmiarów. Rozległe tereny używane niegdyś pod uprawy rolne zamieniono w posiadłości ziemskie i majątki bogatych właścicieli. Pomimo głośnych nawoływań do przewrotu (np. przez marksistowskie skrzydło ruchu oporu) teoria Malthusa o „ludzkiej nadwyżce” była miło witanym azylem dla przeciwników reform.

Maltus energicznie i otwarcie przeciwstawiał się jakiejkolwiek pomocy dla biednych uważając, że wsparcie zachęciłoby ich do wzrostu liczbowego. Podstawową formą kontroli wzrostu populacji było w jego oczach „pozwolić samej naturze eliminować nadwyżkę populacyjną”. Przyrost populacji tak silnie przeważa nad możliwościami ziemi wyżywienia ludzkości, że przedwczesna śmierć w takiej czy innej formie, prędzej czy później nawiedzi ludzką rasę. – pisał.

W momencie wydania szóstej już wersji swego słynnego Eseju z 1826 roku, przyjęcie przez niego teorii o „przedwczesnej śmierci jako narzędziu kontroli populacji” stało się całkowite. Sprawiedliwość i honor zobowiązują nas do formalnego zrezygnowania z prawa ubogich do wsparcia – nawoływał Malthus. Według jego zaleceń, ubodzy winni być gromadzeni w ciasnych kwaterach specjalnych dzielnic, najlepiej niedaleko zanieczyszczonych sadzawek czy innych bagnistych, szkodliwych dla zdrowia miejsc, aby tym szybciej i skuteczniej wywołać epidemię. Medycynę oskarżał o nierozsądne poczynania mające na celu „przeszkadzanie naturze w produkowaniu niezbędnej śmiertelności”. Wszystkie dzieci urodzone ponad te, które są potrzebne – pisał w Eseju – muszą zginąć, o ile miejsca dla nich nie zrobią swoją śmiercią osoby dorosłe.

Poglądy Malthusa stanowiły zatem formę „usprawiedliwienia” wysokiej śmiertelności, będącej rezultatem nieludzkich warunków życia ówczesnej biedoty. Jego teoria służyła interesom klas wyższych w dwojaki sposób:

 

  • w celu wycofania publicznej pomocy dla biednych, których zależność od pracodawcy w fabryce stawała się całkowita. Bez jakichkolwiek dodatkowych środków utrzymania, robotnicy nie mieli żadnej możliwości oddziaływania na pracodawcę w celu polepszenia swojej egzystencji. Współzawodnictwo na rynku pracy i bezrobocie dawało ponadto gwarancję, że ktokolwiek odmówi wykonywania jej za najmniejszą możliwą pensję, zastąpiony zostanie przez innego. To pozwalało „zamrażać pensje” na najniższym możliwym poziomie.
  • Wysoka śmiertelność wśród „nikomu niepotrzebnej biedoty” dawała pewność, że masy nigdy nie osiągną siły umożliwiającej poważną rewoltę przeciw bogatym.

 

Co więcej, teoria populacji Malthusa głosiła, że problemy najuboższych są rezultatem ich „własnej, nieodpowiedzialnej tendencji do rozmnażania się”. Pomimo ostrej krytyki przez ówczesnych intelektualistów, wpływowa szlachta i wojowniczy baronowie witali tezy Malhusa z otwartymi ramionami. Dla nich, stanowił on znaczący autorytet, gdyż jasno dowodził, że różnice między zamożnymi i biednymi są „błędem natury” (którego nie można zmienić) i raczej w nim, niż w niesprawiedliwym systemie politycznym i społecznym (który mógł być zmieniony) dopatrywano się źródła problemów.

 

Doktryna Malthusa już wkrótce podniesiona została do statusu „prawdy objawionej”, dominując myślenie szerokich kręgów zamożnych w Anglii przez resztę XIX wieku. Poważny kryzys gospodarczy, jaki nawiedził wkrótce kraj, przyniósł zwolnienia z fabryk i czystki, przyjmujące formę masowych eksmisji, których przeludnienie było rzekomym powodem. Czystki były brutalne; wielu ludzi w ciągu jednego dnia pozbawiano dachu nad głową, stali się żebrakami i włóczęgami. Śmierć z głodu, zimna i chorób spowodowała masowe wyludnienie np. rozległych terenów Szkocji, której ludność w wielu miejscach w 80-90% dosłownie zniknęła z powierzchni ziemi.

Jednak Malthus był kimś więcej niż tylko filozofem politycznym, przejawiającym chorobliwą niechęć do biednych. Był najbardziej znanym profesorem ekonomii politycznej, nauczającym w prestiżowym College of the Imperial British East India Company, instytucji, która „produkowała” administrację zarządzającą nowymi koloniami Imperium w południowej Azji. Malthus ostro krytykował ideę klasowej równości i dowodził, że cała wrzawa dotycząca reform społecznych oparta była o zmyśloną równość która, w jego oczach nie mogła nigdy zaistnieć.

Pastor Malthus nie dożył zastosowania na szeroką skalę programów kontroli populacji, które obecnie noszą jego imię. Był jednak świadkiem gorzkich owoców swojej ideologii, jak choćby wspomniane, wyludnione do dnia dzisiejszego wzgórza i doliny Szkocji. Pomimo tego, nigdy nie odwołał swych twierdzeń.

za: Information Project for Africa, Październik 2001, Implosion: Dying Nations and Graying Populations,Steven Mosher.

tłum. Alicja Babkiewicz


|
* cena brutto + koszt dostawy